Хуульч Л.Галбаатар: Эрүүгийн хуульд оруулах гэж буй “Гүтгэх” заалт албан тушаалтныг хамгаалсан “далд” заалтуудтай байна
Эрүүгийн хуулийн 13.14.1-д Худал мэдээлэл тараахыг хуульчилж өгсөн байв. Гэвч энэ заалт нь хүний шг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөнд халдсан байна гэж Үндсэн хуулийн цэц дүгнэсэн тул уг заалтыг Эрүүгийн хуулиас хассан юм.
Гэтэл УИХ-аас ажлын хэсэг гарч ҮХЦ-ийн дүгнэлтэд тааруулан 14.10 Гүтгэх гэсэн заалтыг шинээр боловсруулан маргааш Хууль зүйн байнгын хороогоор хэлэлцүүлэх гэж байна.
Харамсалтай нь Эрүүгийн хуульд шинээр орж ирэх заалт нь эрсдэлтэй, эрх баригчдыг хамгаалсан, шүгэл үлээгч, иргэний нийгмийн дуу хоолой, сэтгүүлчдийн хууль ёсны үйл ажиллагаанд саад учруулахуйц ноцтой заалт болсон гэдгийг хуульч Л.Галбаатар дараах байдлаар дүгнэсэн байна. Дүгнэлтийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.
Улсын Их Хурлын ажлын хэсгээс боловсруулсан Эрүүгийн хуулийн 14.10 дугаар зүйл (Гүтгэх)-ийн төсөлд хийсэн дүн шинжилгээ, өгөх саналыг Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлт болон олон улсын хүний эрхийн стандартад үндэслэн бэлтгэлээ.
1. Төслийн давуу тал: Цэцийн дүгнэлтийг тусгасан байдал Энэхүү шинэ найруулга нь өмнөх 13.14 дүгээр зүйлтэй харьцуулахад хүний эрхийн баталгааг хангах чиглэлд томоохон ахиц гаргасан байна. Үүнд: Гэм буруугийн хэлбэрийг тодорхойлсон: Худал мэдээллийг “мэдсээр байж”, эсхүл “зориуд бэлтгэж” тараасан байх субъектив талын шинжийг оруулсан нь “болгоомжгүй” алдааг гэмт хэрэгт тооцохгүй байх баталгаа болж байна. Зорилго ба үр дагавар: Зүгээр нэг мэдээлэл тараах биш, хүний нэр төрийг “гутаах зорилготой” байх, мөн “хохирол, хор уршиг” бодитой учирсан байхыг шаардсан нь Үндсэн хуулийн цэцийн шүүмжлэлд нийцжээ. Хамгаалалтын заалтууд: Нийтийн ашиг сонирхол, улс төрчийг шүүмжлэх, эх сурвалждаа тулгуурлах, үнэн гэж итгэх бодит үндэслэл байсан бол гэмт хэрэгт тооцохгүй гэсэн нь хэвлэлийн эрх чөлөөний “алтан дүрэм”-ийг суулгаж өгсөн байна.
2. Эрсдэлтэй хүчин зүйлс болон анхаарах асуудал: Хэдийгээр дэвшилтэт заалтууд орсон ч дараах хэсгүүд нь үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг “зүй бусаар” хязгаарлах эрсдэлийг хэвээр үлдээж байна:
А. “Эдийн бус ашигтай байдал” гэх томъёолол (2.1 заалт) Төслийн 2.1-т “өөртөө, эсхүл бусдад … эдийн бус ашигтай байдал бий болгох” гэж заасан нь хэт өргөн хүрээтэй. Эрсдэл: Сэтгүүлчийн нэр хүнд өсөх, олон хандалт (reach) авах, эсхүл улс төрийн дэмжлэг авах зэргийг “эдийн бус ашиг” гэж үзэн яллах эрсдэлтэй. Энэ нь хууль тодорхой байх зарчмыг алдагдуулж байна.
Б. Албан тушаалтны тайлбар хийх “давуу эрх” (Тайлбар хэсэг) Төслийн төгсгөлд заасан “нийтийн албан тушаалтан … үндэслэл бүхий тайлбарыг хийсээр байтал … удаа дараа тараасан бол” гэмт хэрэгт тооцох заалт нь аюултай. Эрсдэл: Албан тушаалтан өөрийн тайлбарыг “үндэслэл бүхий” гэж үзээд, түүнийг нь эсэргүүцсэн сэтгүүлчийг “зориуд гүтгэсэн” гэж яллах гол хэрэгсэл болох магадлалтай. Энэ нь шүүмжлэгчийн “амыг таглах” (SLAPP) эрсдэлийг дахин амилуулж байна.
В. Ялын төрөл ба санкци Санкцийн хувьд хорих ял байхгүй байгаа нь дэвшилтэт боловч торгох ялын хэмжээ 5,000-аас 14,000 нэгж (5-14 сая төгрөг) хүртэл нэмэгдсэн байна. Эрсдэл: Энэ нь иргэд болон жижиг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд эдийн засгийн асар их дарамт болж, “өөрийн цензур” (self-censorship) тогтоход хүргэнэ.
3. Өгөх санал (Зөвлөмж)
1. 2.1 заалтын “эдийн бус ашиг” гэдгийг хасах: Гүтгэх гэмт хэргийг заавал “ашиг олох” зорилготой холбох нь төвөгтэй тул үүнийг хасах, эсвэл зөвхөн “хууль бус эдийн засгийн ашиг” гэж явцууруулах.
2. Албан тушаалтны тайлбартай холбоотой заалтыг эргэж харах: Нийтийн албан тушаалтан тайлбар хийх үүрэгтэй байж болох ч, тэр тайлбарыг нь “эсэргүүцэх” нь иргэний эрх юм. Тиймээс албан тушаалтны тайлбар хийсэн явдал нь гэмт хэрэгт тооцох шууд үндэслэл болох ёсгүй.
3. Иргэний журмаар шийдвэрлэхийг урьтал болгох:** “Нийтийн ашиг сонирхолтой холбоотой” асуудлаар төрийн албан хаагч гомдол гаргах бол эрүүгийн журмаар биш, зөвхөн иргэний шүүхээр (нэр төр сэргээх) шийдвэрлэдэг олон улсын жишгийг тусгах.
4. Хиймэл оюун ухаан (2.2 заалт): AI ашиглахыг хүндрүүлэх нөхцөл болгосон нь шинэлэг боловч үүнийг “хүний нэр төрийг санаатайгаар гутаах” зорилготой нь заавал холбох (зүгээр нэг элэглэл, шог зургийг яллахгүй байх). Төсөл нь өмнөх 13.14-өөс хамаагүй дээрдсэн ч, албан тушаалтныг хамгаалсан “далд” заалтуудыг цэвэрлэхгүй бол сэтгүүл зүйн салбарт сөрөг нөлөө (chilling effect) хэвээр үлдэхээр байна.
