Н.Булгантамир: CLEANUP төслөөр Алтай сарнай шагналын “Байгаль орчны оны шилдэг төсөл”-д өрсөлдөхөөр шийдсэн 
А.Одончимэг: Талийгаачийн үхэл Монголын залуучуудад маш том сургамж болоосой 
Найла Аттиенза: Монголчууд бүгд муу хүмүүс биш, та минь л азгүй байжээ 
Нило Аттиенза: Бид энд олон жил алдагдсан шударга үнэнийг тогтоохын төлөө ирсэн 
Т.Даваадалай: Түгжрэл бага байвал заавал хязгаарлалт хийхгүй 
Социал Демократ Монголын залуучуудын холбооноос жил бүр зохион байгуулдаг “Алтан Сарнай” нийгмийн нөлөөллийн шилдэг төслийг шалгаруулах арга хэмжээнд CLEANUP төсөл нэр дэвшжээ.
Энэ талаар CleanUP төслийг хэрэгжүүлэгч Н.Булгантамир “Дэлхийд хамгийн анх Эстони улсад World Cleanup day хэмээх олон нийтийн цэвэрлэгээний уриалгыг дэвшүүлсэн нь дэлхийн 190 гаруй орны сая сая хүмүүс нэгдэж, эх дэлхийгээ хогноос салгая, цэвэрлэе гэдэг уриан дор тэмдэглэн өнгөрүүлдэг өдөр болсон юм. Энэхүү уриалгын хүрээнд бид “Clean up” бүх нийтийн цэвэрлэгээг дөрөв дэх жилдээ зохион байгуулах болсон.
CLEANUP төслөөр Алтай сарнай шагналын “Байгаль орчны оны шилдэг төсөл”-д өрсөлдөхөөр шийдсэн
Clean UP төслийг 5 дахь удаагаа зохион байгуулахад ойролцоогоор 25,000 гаруй залуучууд “эх дэлхийгээ хайрлацгаая” уриан дор нэгдэж World CleanUP Day төслийг 4 жилийн турш хэрэгжүүлсэн. Энэ бол зүгээр л нэг цэвэрлэгээний өдөр биш энэ бол нөлөөллийн төсөл гэж зохион байгуулагч нарын зүгээс зорьж ажилладаг. Мөн World Cleanup Day-ийн Азийн оны онцлох улсаар шалгарч байсан гэх мэт эерэг олон үр дүнг мөн танилцуулж болж байна.
Дэлхий нийтэд zero waste буюу үйлдвэрлэгчид анхнаасаа хог тарихгүй байя, хог болдоггүй зүйлийг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлье, байгальд ээлтэй материал буюу олон удаагийн хэрэглээтэй даавуун уут хэрэглэдэг байя гэх мэтээр уриалга, хандлага өрнөж эхлээд байна. Жишээлбэл, баруун орнуудад гэхэд бага, дунд сургуулийн сурагчдад хуванцар савтай ус, ундаа уулгүйгээр өөрсдийн усны савыг хэрэглэх, байнга авч явахыг хэвшүүлэх нь зүйтэй гэж үзэж байна. Манай ерөнхий боловсролын сургуулиуд ч энэ ойлголтыг зааж зөвлөөд эхэлсэн. Мэдээж үүний цаана аль болох л хог хаягдал бага үүсгэх зорилготой.
Ийнхүү манай зохион байгуулах баг тус төслөөрөө оны шилдэг байгаль орчны төсөлд өрсөлдөхөөр шийдсэн тул олон нийт та бүхнийг дэмжихийг хүсэж байна” гэлээ.
Талийгаач О.Осоржамаагийн гэгээн дурсгалыг хүндэтгэж зул өргөх ёслол Д.Сүхбаатарын талбайд болж байна.
Энэ үеэр уг үйл ажиллагааг хамтран зохион байгуулсан, олноо “Жангум” хэмээн алдаршсан иргэн А.Одончимэгтэй ярилцлаа.
Тэрбээр “Монгол Улсын Үндсэн хуульд зааснаар, хүн эхээсээ амьд төрсөн бол амьд явах эрхтэй. Амьдрах эрхтэй. Тэгэхээр, О.Осоржамаа ч бай, өөр хэн ч бай, амьд явах эрхтэй, амьдрах эрхтэй л дээ. Энэ хүний эрх юугаараа зөрчигдсөн бэ гэхээр, эмнэлэгт оччихоод маш олон хоног сахиургүй, ухаангүй хэвтэж байгаад өөд болжээ. Маш их ганцаардсан байна. Өөрөө бас амьдралын буруу хэв маягтай, хорт үуршилтай болохоор нийгэм дургүйцэж байсан тал байсан байх. Гэсэн ч монгол хүний уужуу занг харуулж, өнгөрсөн хойно нь ч гэсэн ингэж олноороо цуглан зул өргөж байгаад баярлаж байна.
Би саяхан хүүхдээ алдсан. Талийгч О.Осоржамаагийн ээжийнх нь үүргийг гүйцэтгээд ажил явдлыг нь хийе гэж бодсон ч болдоггүй юм байна. Гэр нь олдохгүй их удлаа. Хайж явж байгаад олсон ч Цагдаагийн байгууллагаас ул мөр баллана гэж үзээд зөвшөөрөөгүй учраас аргагүй талбай дээр зул өргөж байна.
Талийгаачийн үхэл олон монгол залууст сургамж болж очоосой гэж хүсэж байна. Архинд донтож, хар тамхинд донтож гэр бүлээ, аав ээж, ах дүүгээ зовоосон, холдож ганцаардсан маш олон залуус байгаа. Тэр залууст хандаж, “Битгий архи уугаач ээ, битгий хар тамхи хэрэглээч ээ, нийгмийн бухимдлыг төрүүлж, дургүйцлийнх нь төв болж битгий байгаач ээ, сургамж авч, амьдралаа өөрчлөөч ээ” гэж хэлэхийг хүсэж байна.
Эмнэлэгт бүр хөлдчихөөд очсоныг даанч мэдээгүй. Мэдсэн бол ядаж хажууд нь очоод…” /Уйлав/”.
Эх сурвалж: Zuv.mn
“Чингис хаан” олон улсын нисэх буудалд болсон хэвлэлийн хурал дээр талийгаач Террил Аттиензагийн бага охин Найла Аттиенза монголчуудад, мөн ээждээ хандаж бичсэн захидлаа уншиж өглөө.
Тэрбээр “Би анх удаа хэвлэлд ярилцлага өгч байна. Өмнө нь эгч, аав хоёр минь өгдөг байсан. Гэхдээ ээж минь надад Хэзээ нэгэн цагт чи бусдад өөрийгөө илэрхийлэх хэрэг гарвал заавал цаасан дээр буулгаж байгаарай гэж захисан. Тийм учраас би нэг захидал бичсэн. Түүнийгээ уншиж өгье” гэлээ.
Захидалдаа “Бид 14 жилийн өмнө, 10 хан настай жаахан охин байхдаа хайрт ээжийгээ цаг бусаар алдсан. Хэдий 10 хан настай, жаахан байсан ч би тэр үед ээжтэйгээ дахиж хэзээ ч уулзахгүй болсон юм байна гэдгээ ойлгож байлаа. Ээж минь үгүй болсноос хойш гудамжууд хоосорч, шөнүүд маш урт болсныг санаж байна. Шөнөи х үйлдаг байлаа. Ээжийнхээ нэрийг дуудаад орилж байсан тэр жагсаалыг санадаг. Дэлхий ээжийг минь залгичихаад, биднийг хаячихсан л юм шиг санагддаг байсан. Бидэнд үлдсэн ганц зүйл бол уй гашуу.
14 жилийн дараа нэгэн сэтгүүлч ирж, биднийг сонсож, шударга ёсны дуу хоолой болсон. Хүн чанарын гараа сунгаж, биднийг босгосон. Энэрэл нигүүлсэл, хүн чанар гэдэг зүйл хил хязгаар үл харгалздаг юм байна. Би ээжийгээ тэвэрмээр байна. Би ээждээ хэлмээр байна, “Бүх монгол хүн муу хүн биш, та л азгүй байжээ” гэж хэлэхийг хүсэж байна. Бидэнд тусласан, бидэнд энэрэнгүй, нигүүлсэнгүй байсан монголын ард түмэн та бүхэнд баярлалаа. 14 жилийн дараа ч хайр бүдгэрдэггүй, 14 жилийн дараа ч итгэл найдвар биеллээ олдог юм байна” гэлээ.
Эх сурвалж: Zuv.mn
Монголд гэрээгээр ажиллаж байхдаа учир битүүлгээр амиа алдсан филиппин эмэгтэй Террил Аттиензагийн ар гэрийнхэнийг суулгасан онгоц дөнгөж сая “Чингис хаан” олон улсын нисэх буудалд газардлаа. Тэд онгоцноос буусныхаа дараа хэвлэлийн бага хуралд оролцож байна.
14 жилийн өмнө эхнэрээ цаг бусаар алдсан Нило Аттиенза дараах зүйлийг ярилаа.
Тэрбээр “Би 14 жилийн өмнө эхнэр, хүүхдийнхээ ээжийг алдсан хүн байна. Миний эхнэр энд ажил хийх гэж ирсэн. Гэвч тэр ажилд авсан хүнийхээ гэрт амиа алдсан. Тэд бидэнд “Нойрсуулах эм ууж амиа хорлдосон гэж хэлсэн. Гэвч би үүнд итгэхгүй байгаа. Яагаад гэвэл манай гэр бүлд амиа хорлох хэмжээний асуудал хэзээ ч байгаагүй. Бид хэлсэнд нь итгээгүй учраас цогцсыг нь Филиппинд аваачихыг хүссэн. Бид цогсыг нь хүлээж аваад шууд оршуулахаар явсан. Гэвч тэр явцдаа байдлыг нь хэрээд нэг л зүйл биш байгааг ойлгож, дахин задлан шижилгээ хийлгэхээр шийдсэн юм. Тэр үед надад амрах ямар ч боломж байдаггүй байсан. Сэтгэл санааны стресс, маш их ажилласнаас болж цусаар бөөлжиж байлаа. Би түүнийгээ хэзээ ч мартаагүй. Гэлээ гээд гутарч шаналаагүй. Хүүхдүүдийнхээ төлөө тэгж шантрах эрх надад байгаагүй. Би эндээс эхнэрийнхээ зүрхийг олох боломж олдох болов уу гэж найдаж байна. Тэгвэл миний сэтгэл амарна. Бидний төлөө санаа тавьсан бүх монголчууддаа баярлалаа. Бид энд олон жил алдагдсан шударга үнэний төлөө ирсэн. Мөнгөний төлөө ирээгүй. Бидэнд тусалж байгаа та бүхэндээ маш их баярлалаа” гэлээ.
Нийслэлийн Засаг даргын орлогч Т.Даваадалайгаас тэгш сондгой хязгаарлалт хийх асуудлаар тодрууллаа.
Тэрбээр, “Ойрын үед цаг агаар, хур тунадасны байдлаас болоод замын ачаалал их байгаа. Замын ачаалал ихсэж байгаатай холбогдуулан санал асуулга авч байгаа. Үүнийг дахин судалж холбогдох байгууллагуудтайгаа зөвлөлдөж шийдэхээр байгаа.
Түгжрэл бага байвал заавал хязгаарлалт хийхгүй” гэлээ.
Монгол Улсын Их Сургуулийн Бизнесийн сургуулийн Эрдмийн зөвлөл хуралдаж, Монголбанкны Ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэнд тус сургуулийн “Хүндэт доктор” цол тэмдэг гардуулахаар шийдвэрлэж, 12 дугаар сарын 12-ны өдөр гардуулан өглөө.
Хүндэт доктор цол тэмдгийг гардуулах ёслолд Монголбанкны Ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэн болон холбогдох удирдлагууд, МУИС-ийн Бизнесийн сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн гишүүд, эрдэмтэн докторууд оролцов.
Монгол Улсын Их Сургууль (МУИС)-ийн Эдийн засгийн факультет 1942 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд 1991 оноос Эдийн засгийн сургууль, 1997 оноос хойш Бизнесийн сургууль нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Монголбанкны Ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэн нь тус сургуулийг 1989 онд эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн бөгөөд Бизнесийн сургууль байгуулагдсанаас хойших анхных, 1991 оноос хойших хугацаанд тус сургуулийн 3 дахь “Хүндэт доктор” боллоо.
Монголын Тогтвортой Санхүүжилтийн (ТоС) Холбоо, Монголбанк, Санхүүгийн Зохицуулах Хорооноос жил бүр уламжлал болгон тогтвортой ногоон, хариуцлагатай бизнесийн шилдгүүдийг тодруулдаг шалгаруулалтаар АПУ ХК “Шилдэг БоНЗ хэрэгжүүлэгч байгууллага 2025” гэсэн нэр хүндтэй шагналыг анх удаа хүртлээ.
Энэхүү үнэлгээ нь тухайн байгууллагын тогтвортой байдлын удирдлагын систем, байгаль орчин, нийгэм, засаглалын тогтолцоо, хэрэгжилтийн үр дүнг олон талт үнэлгээгээр дүгнэдэг шалгаруулалт юм.
Бид 2025 онд үйлдвэрлэлийн хаягдал ус цэвэрлэх байгууламжийн бүтээн байгуулалтыг эхлүүлж, нийт ажилтнуудынхаа байгаль орчин, тогтвортой хөгжлийн талаарх мэдлэг мэдээллийг дээшлүүлэх танхимын сургалтууд хийлээ.
Оюутнуудад зориулсан Innov-Talent хөтөлбөрөөр сургалтын төлбөрийн тэтгэлгийг 100 оюутанд олгоод зогсохгүй ажлын байрны цалинтай дадлага, байгаль орчинд ээлтэй төслийн уралдаан, хувь хүний хөгжлийн сургалтуудыг мөн зохион байгуулсан юм. Дотоод ажилтнуудаа дэмжиж, сургаж хөгжүүлэхийн зэрэгцээ Монголын хүнс, ундаа үйлдвэрлэлийн салбарт тогтвортой боловсон хүчний нөөцийг бүрдүүлэх зорилготой “Brew the Future” тэтгэлэгт хөтөлбөр хэрэгжүүлж эхэллээ.
Цаашлаад тогтвортой байдлын удирдлагын тогтолцоогоо олон улсын стандарттай уялдуулахын тулд Олон улсын санхүүгийн тайлагналын Тогтвортой байдлын стандарт (IFRS S1/S2) -ыг дотооддоо туршиж үзэн, цаашид анхаарч сайжруулах ажлуудаа тодорхойлов. Мөн байгаль орчин, нийгэмд ээлтэй засаглалтай байгууллагуудыг дэмжиж хамтран ажиллах хүрээнд Худалдан авалтын гэрээнд БоНЗ-ын заалтуудыг нэмж орууллаа. Цаашлаад спирт, шар айргийн үйлдвэрлэлээс гардаг хаягдал шаарыг дахин боловсруулах шинэ санаачилгыг судлан, хэрэгжүүлэх ажилдаа шамдан ороод байна.
АПУ ХК нь бизнесийн тогтвортой байдлыг урт хугацааны үнэ цэн, байгууллагын хариуцлагатай өсөлттэй холбон хөгжүүлэх стратегиа цаашид улам бүр бэхжүүлэн хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллаж байна.
УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаясгалангаас Оюутолгойн сонсголын асуудлаар тодрууллаа.
Тэрбээр, “Хянан шалгах түр хороо сайн ажилласан. Хэрвээ Монгол улсын эрх ашгийн эсрэг ямар нэгэн буруу юм хийсэн байх юм бол хэдэн жил өнгөрсөн ч хамаагүй энэ асуудлыг ярьж болдог, шүүж болдог байхгүй юу. Түүхийн өмнө хүлээх хариуцлага гэж энэ байхгүй юу.
Хянан шалгах түр хороо дүгнэлт саналаа бичээдэнэ долоо хоногийн нэгдсэн чуулганаар орно. Үүн дээр бас асуудал босно. Гэхдээ үүнээс хэн нэгэнд хариуцлага хүлээлгэх ёстой. АТГ, Улсын ерөнхий прокурор ажлаа хийхгүй бол энэ асуудлыг дахиад л сөхөж болно.
Бид “Оюутолгой”-гоос хэзээ ч ашиг хүртэхгүй гэдгийг баталгаатай хэлье. Зөвхөн гэрээ байгуулсан, давуу эрх мэдэлтэй байсан, мэдээлэлд ойрхон хүмүүс нь ашгаа хүртчихсэн. С.Баяр бол авлигын хэргээр ялаа үүрчихсэн. Одоо С.Баярцогт гэх мэт хүмүүс ялаа үүрэх ёстой.
Ард түмэн “Рио тинто”-д луйвардуулсан гэдгээ ойлгосон байх. Одоо АТГ, прокурор хоёр ажлаа хийх ёстой.
Бид 2051 он хүртэл өртэй байгаа. 2034 оноос Оюутолгойн ашиг буурна. Яг тэр үед бид хүүгийн мөнгөө маш өндрөөр төлж эхлэх он цаг давхцаж байгаа юм. Энэ бүхнийг санамсаргүй хийгээгүй шүү дээ. Санаатай л хийсэн шүү дээ” гэлээ.
Улсын Их Хурлын 2025 оны намрын ээлжит чуулганы хуралдаанаар Монгол Улс болон Евразийн эдийн засгийн холбоо, түүний гишүүн орнууд хоорондын худалдааны түр хэлэлцээрийг соёрхон батлах тухай хуулийн төслийн хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүлсэн юм.
Уг төслийг Пүрэв гарагийн (2025.12.11) нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж эхэлсэн бөгөөд санал хураалтыг хойшлуулахаар шийдвэрлээд байсан юм. Энэ дагуу дээрх хэлэлцээрийг соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг батлахыг дэмжих эсэхээр санал хураалт явуулахад нэгдсэн хуралдаанд оролцсон Улсын Их Хурлын 81 гишүүний 68 нь буюу 84 хувиар дэмжив.
Үргэлжлүүлэн тус хэлэлцээртэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын тогтоолыг боловсруулан батлуулах агуулга бүхий Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дэмжсэн зарчмын зөрүүтэй саналын томьёоллоор санал хураалт явуулахад нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн.
Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал “Энэхүү худалдааны түр хэлэлцээр байгуулахыг ийнхүү шийдвэрлэсэн тул холбогдох бэлтгэл ажлыг хангаж, уул уурхайн бус экспортыг дэмжин, хэрэглээний сагсанд байгаа тодорхой бүтээгдэхүүний үнийг бууруулах, инфляцыг бууруулах бодлого, нөхцөл бүрдэх боломж нээгдэж байна” хэмээгээд ажлын хэсгийнхэнд баяр хүргэж, хэлэлцээрийн бэлтгэл хангах талуудад хичээж ажиллахыг хүсэв.
Улсын Их Хурлаар Монгол Улс болон Евразийн эдийн засгийн холбоо, түүний гишүүн орнууд хоорондын худалдааны түр хэлэлцээрийг соёрхон батлах хуулийн төслийг баталснаар олон улсад чөлөөт худалдааны хэлэлцээр хийхэд түгээмэл ашигладаг “Ерөнхий тэнцвэрийн загвар” (GTAP)-ын тооцооллын дагуу хэлэлцээр хэрэгжсэнээр манай улсын ДНБ 0.02 хувь, хөрөнгө оруулалт 2.57 хувь, ЕАЭЗХ руу хийх экспорт 24.1 хувь өсөх боломжтой байна.
Монгол Улс хэлэлцээрийн хүрээнд ЕАЭЗХ-ны гишүүн орнууд руу 367 нэр, төрлийн бараанд гаалийн тарифын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдэлснээр аж ахуйн нэгжүүдийн орлого нэмэгдэж, хөдөө аж ахуйн салбарын шинэ зах зээлд нэвтрэх боломж бүрдэж, дотоодын бизнес эрхлэгчдийн гадаад худалдааны туршлага, чадварыг нэмэгдүүлж, олон улсын стандартад нийцсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд түлхэц болох ач холбогдолтой.
Дараа нь Стратегийн ач холбогдол бүхий бүтээгдэхүүний хангамж, нийлүүлэлтийг дэмжих тухай хуулийн төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүлэн, санал хураалт явууллаа. Пүрэв гарагийн (2025.12.11) нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг эхэлсэн бөгөөд зарчмын зөрүүтэй саналын томьёоллын талаарх санал хураалтыг хойшлуулахаар тогтсон юм. Эдийн засгийн байнгын хорооны дэмжсэн зарчмын зөрүүтэй зарчмын зөрүүтэй саналын нэг томьёоллоор санал хураалт явуулан шийдвэрлээд, Стратегийн ач холбогдол бүхий бүтээгдэхүүний хангамж, нийлүүлэлтийг дэмжих тухай хуулийн төслийг эцэслэн батлах бэлтгэл хангуулахаар харьяалах Байнгын хороонд шилжүүллээ.
“Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл баталсантай холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг Пүрэв гарагийн (2025.12.11) нэгдсэн хуралдаанаар явуулсан бөгөөд өнөөдрийн нэгдсэн хуралдаанаар санал хураалт явууллаа. Нэгдсэн хуралдаанд оролцсон Улсын Их Хурлын 85 гишүүний 71.8 хувь нь дэмжснээр Улсын Их Хурлын дээрх тогтоолын төсөл батлагдлаа.
“Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг эцэслэн баталлаа. Пүрэв гарагийн (2025.12.11) нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг хийж, гишүүд асуулт асууж, хариулт авч дууссан бөгөөд өнөөдрийн хуралдаанаар санал хураалт явуулсан юм. Улсын Их Хурлын 85 гишүүний 66 нь буюу 77.6 хувийн саналаар дэмжснээр төрийн байгууллагын бүтээмжийг дээшлүүлэх, үр ашиггүй зардлыг бууруулах, иргэнд очих төрийн үйлчилгээг чирэгдэлгүй, түргэн шуурхай болгох хүрээнд холбогдох хууль тогтоомжийн төслийг боловсруулах зарим арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэхийг Засгийн газарт чиглэл болгох Улсын Их Хурлын тогтоол батлагдав.
Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаан хэлэлцэхээр товлосон 5 дахь асуудал буюу Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг хийж хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.
Эх сурвалж: Zuv.mn
-Хүдрийн агуулга, олсон орлогоо мэдэхгүй бол Оюутолгойг хянаж чадахгүй-
“Иргэдийн мэдэх эрхийг хангах” зорилгоор зохион байгуулагдсан “Оюутолгойн сонсгол” зорилгоо бүрэн биелүүлж чадсангүй. Оюутолгойн уурхай дээр баяжмал шинжлэх лаборатори байгуулах, “Оюутолгой” ХХК-ийн борлуулалтын орлогыг шууд Монголын банкаар авдаг болох хоёр том эрх ашгийг тойрчихлоо.
ХШТХ УИХ-ын тогтоолыг бүрэн биелүүлсэнгүй
Хянан шалгах түр хороо байгуулах УИХ-ын тогтоол нь боломжийн өргөн хүрээтэй буюу “Оюутолгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх” гэдэг байдлаар батлагдсан.
Харин Хянан шалгах түр хороо асуудлыг зөвхөн “Онтрэ” ХХК-ийн эзэмшиж буй лиценз, зээлийн хүү гэсэн хоёр асуудлаар хязгаарлалаа.
УИХ-аас өгсөн чиглэлийг О.Батнайрамдалаар ахлуулсан ХШТХ Засгийн газар, “Рио Тинто”-гийн хооронд явагдаж буй хэлэлцээрийн хүрээнд болгож явцууруулснаараа Сонсголын үеэр олон давтагдсан “УИХ-ын төлөөлөл тогтоол баталж үүрэг чиглэл өгдөг, Засгийн газар биелүүлээгүй” гэх дутагдлыг давтав.
Засгийн газар Сангийн сайд, Аж үйлдвэр, эрдэс баялагийн сайдаар ахлуулсан Ажлын хэсэг гаргаж, “Рио Тинто”-той яг дээрх хоёр асуудлаар хэлэлцээр хийж буй. С.Мөнхсүх захирлын хэлснээр, “Рио Тинто”-гоос хэлэлцээр хийх баг сонсголын үеэр Улаанбаатарт байсан. Тэгэхээр, хуваариасаа эхлээд /даваа, лхагва, баасан/ л ХШТХ-ны сонсгол нь “Рио Тинто”-той хийж буй хэлэлцээрт чиглэжээ. Өөрөөр хэлбэл, Монголын төр сонсгол зохион байгуулснаараа “Рио Тинто”-д дарамт үзүүлж, хэлэлцээрийн үр дүнг нааштайгаар эргүүлэхийг оролдсон гэж харагдана.
Гэвч магадгүй, 34 хувийгн АМНАТ-аар орлуулахаас ч илүү ач холбогдолтой Оюутолгойн уурхай дээр баяжмал шинжлэх лаборатори байгуулах, “Оюутолгой” ХХК-ийн борлуулалтын орлогыг шууд Монголын банкаар авдаг болох асуудлыг орхисон нь маш том эргэлзээ төрүүлж байна.
Лаборатори, орлогоо шууд Монголын банкинд авахын ач холбогдол
Эхлээд лабораторийн асуудал. Уурхай ашиглалтад орсон цагаас хойш Монголын талаас тавиад бүтэлгүйтэж байгаа түлхүүр асуудлуудын нэг. Өмнө нь ямар ч хяналтгүй байсан бол одоо Геологийн төв лабораторид шинжлүүлж байгаа. Энэ нь дээжийг хэдэн зуун км-ээс зөөх хүндрэлийг үүсгэж, бүрэн хяналт тавих боломжийг алдагдуулж буй. Уурхай дээр лаборатори байгуулахаас татгалздаг нь баяжмал дотор үнэ цэнэтэй нэгдлүүд, эсвэл ил зарладагаас өндөр алт, зэсийн агуулга байдаг гэх хардлага төрүүлдэг бөгөөд “Оюутолгой” ХХК баяжмалаа хаанахын, ямар нэртэй үйлдвэрт борлуулдаг гэдгээ нууцалдаг, борлуулалтын орлогоо Монголын банкаар авдаггүй зэрэг нь энэ таамгийг баталдаг юм.
Үүний цаана Монгол Улс хэр их баялгаа алдаж байгааг хэлэх боломжгүй. Гэхдээ багцаалах боломж бий. Монгол Улсын Засгийн газар 2022 онд “Рио Тинто” ХХК-тай хэлэлцээр хийхдээ хувь нийлүүлэгчдийн гэх 2.3 тэрбум ам.долларын зээлийг тэглэх, уурхай дээр лаборатори байгуулах, компанийн борлуулалтын орлогыг шууд Монголын банкинд авдаг болох шаардлага тавихад зээл тэглэх шаардлагыг нь хүлээж авсан байдаг.
Энэ нэг талаар, биелүүлэхээс татгалзсан хоёр шаардлагын цаана 2.3 тэрбум ам.доллараас илүү том эрх ашиг байгааг, нөгөө талаар, Оюутолгойн зээл хийсвэр гэдгийг харуулна.
Харин энэ том эрх ашгийг сонсголоор хөндөлгүй өнгөрөөснөөрөө Монголын төр яг аль талд нь байгаа вэ гэдэг дээр эргэлзээ төрж эхэлж байна.
Олон хүний харж байгаагаар, зээлийн хүү, “Онтрэ” бол шийдэж болох асуудлууд. Жишээ нь, “Онтрэ”-гийн лицензийг цуцалж, нөхөн төлбөр өгөөд хөөж гаргах эрх нь төрд бий. Хайгуул хийгээгүй, мөнгө зарцуулаагүй шахам, дээр нь ашиглалтынх болгож хувиргах процесс нь хууль зөрчсөн байх магадлал өндөртэй.
Зээлийн хүүгийн тухайд, тэртэй тэргүй төслийн эрсдэл арилж байгаа тул буулгах нь ойлгомжтой асуудал.
Харин лаборатори байгуулах, баяжмал дахь эрдсийг тодорхойлох, алтны агууламжийг тогтоож, Монголбанкинд тушаалгах, “Оюутолгой” ХХК-ийн орлогыг шууд Монголын банкаар авдаг болох зэрэг бол Оюутолгойг хянах арга юм.
Гэтэл асуудлыг ард иргэдийн чихэнд хүрчих вий гэсэн болгоомжлолтой байгаа мэт байдлаар хандсанд гайхлаа.
“Рио Тинто”-той Лондонд хэлэлцээр хийж байсан Да.Ганболд, 2022 оны хэлэлцээрт биечилж оролцсон Б.Солонгоо нар яг энэ асуудлыг хэлж байх үед цаг нь дуусахад О.Батнайрамдал дарга цагийг нь сунгаж өгсөнгүй.
Бид өнөөдөр “Оюутолгой” ХХК Оюутолгойн ордоос чухам юу гаргаж зараад, хэчнээн ам.долларын орлого олж байгааг мэдэхгүй байна. Харин “Рио Тинто” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал нь хэвлэлд “Оюутолгойн борлуулалтын орлого 100 хувь Монгол руу орж ирдэг. Гэхдээ Оюутолгой компанийн гадаад дахь данс руу мөнгө орсны дараа Худалдаа хөгжлийн банк, Голомт банк, Хаан банк гэсэн гурван банкаар дамжуулан борлуулалтын орлого 100 хувь орж ирдэг. Валютыг төв банкны ханшаар солиулаад дээрх гурван банк дээр төгрөгөөр байршуулан гүйлгээ хийгддэг” гэж элий, балай юм ярьж монголчуудыг доромжилж байхад ХШТХ энэ талаар А ч гэсэнгүй.
Тэр ч байтугай энэ чухал асуудлуудыг хөндөх гэсэн гэрчүүдийн үгийг хааж боов. Тодруулбал, ХШТХ-ны дарга минут нэмж өгсөнгүй. Сонцголын нэг сэдэв болгож оруулж ирээгүйг нь бүр зэмлэн буруушаах ёстой. Яг үнэндээ, төр үнэхээр “Рио Тинто”-д шахалт үзүүлье гэсэн бол чухам энэ хоёр асуудлыг тусгай сэдэв болгож оруулах ёстой байсан.
Эцэст нь хэлэхэд, Оюутолгойн сонсгол сэтгэлд хүрсэнгүй, хөндөх ёстой гол асуудлуудаа бүтэн хөндөж мэдээлэл өгсөнгүй. Хоосноос үүссэн зээлийн хүүг зогсоосон үр дүн танилцуулаад л зогсож байх зорилготой явцуу хүрээнд сонсгол хийчихлээ.